یازده سال ساری بێگواه کنگ بوتگێں، کُشگ ءُ دئور دئیَگ بوتگێں، کَبر ءُ کَسارت کنگ بوتگێں ازگر همێش اِنت مرچی، دۆشی، شپءِ نێما یله دئیَگ بوتگ. بانگواهءَ کَمّے پێسر مێتگءِ زِرباری نێمگا که گاڑیاں گیرّ ءُ گارّ شرو کت، مردم پرێشاں بوتنت که مرچی واجَکار بارێں کئی لۆگءِ مان دارگا پێداک اَنت، کئی چُکّءِ برگا پێداک اَنت، بلے هُداءَ رهم کت. گاڑی مێتگءِ نێمگا آیگءِ بدلا رۆبرکتءَ رئواں بوتنت. کمّے دور، مێتگءِ ءُ کۆهانی نیامءِ کئورءَ داشتِش. دو کسّءَ اَزگر باسکاں گِپت ءُ ژپّاں کت ءُ چه گاڑیءَ لائێنت، په زۆرے اۆشتارێنت، چمّانی پٹّی، دستانی هتکَڑی ءُ پادانی جۆلانِش بۆتکنت، یکّےءَ پُشتا، کونءِ دپا شاپْت لگَتے که ”بهاگ بهن چهود! پیچهے مُڑ کے دیکها تو سو گولیاں تیری گانڈ میں گهُسیڑ دونگا،“ ءُ اے دگه سپاهیاں ٹَهک دات.
اِنسانی رَپتار شمُشتهێں اَزگر، سِٹُّک جناں بوت، وَکّاں بوت ءُ دێم په مێتگءَ رئواں بوت. اے ائولی لۆگ هرکَسی بوتێں، اَزگر همدا پُترتگاَت. انسانی رِشتهانی مسله نهاِنت، تهنا سَهداری مسلهے. رَکّگءِ وَسے اَت که ازگر همے پَلّءَ، کَدیرءِ پَلّءَ پُتِرت ءُ انچۆ که چه مزنێں دروازَگا گوَست، همدا، گُلامچۆٹءَ دێمئےِ گۆں کُنجءَ کت ءُ زُنکُرّت؛ کۆنڈے ءُ مُکّے کُنجءِ یک ڈیوالےءَ، کۆنڈے ءُ مُکّے دومیءَ، همدا سَرسْرُکّ بوت ءُ سرئےِ کۆنڈانی شَما دات ءُ دستئےِ سرءِ مُزْگءَ جَمْک کُتنت. تاں هما وهدا کسّئےِ هالءَ سهی نبوت تانکه شاهده په اسکولءِ رئوَگا در آهگا نهاَت.
باجی شاهده سر ءُ چادر اِنت که اسکولءَ رئوت، گوَنڈۆاں وانێنیت، گوَستگێں وهدانی کینژَگانی پَداں دَر رۆپیت. انچۆ که گُلامچۆٹءِ دپءَ رَست ءُ چمّئےِ په مردمناکێں چیزّےءَ کپتنت، گُڑِت که بارێں چێے؟ آست آستءَ نزّیکّءَ رئواں بوت. ازگر گۆں ڈیوالءَ لچّتگ ءُ کلونزَگا اِنت، کُٹّیءِ پئیما، ءُ برے برے چمّاں چِست کنت، چه راستێں مُکّءِ جَمکءَ سَر کشّیت ءُ پدا سرا کۆنڈان دنت. شاهدهءَ کمّ کمّءَ شُهبه بوّاں بوت. کَتره کتره آشنائیءِ جۆهان پْرَه تَرّاں بوت. شاهده که چه سنگ ءُ سیاهیءِ کَترهاں گْوست، دێمترا کنزِت. نزّیکّئَے که شُت، ازگرءَ وَکّگے جت، ءُ شاهدهءِ دستءَ سِست پِر. همے کترهءَ شاهدهءَ سِٹّ مکُتێن ءُ پُشتا مشُتێن، الّمءَ دستئےِ گسَگ، نه، ورَگ بوتگاَت. نوں شاهده نزانت گَل ببیت یا پرێشان، پِریات بجنت یاچێتک؟ ”اَلّ…ل…لا…آ..آ….آ…“ کوکارئےِ کت. ءُ کدیر رتچانا چه لۆگءَ آتک.
”اَززز…گاااا…ررر،“ شاهدهءَ کدیرءِ نێمگا چارِت ءُ دست گُلامچۆٹءِ کُنجا ٹال کت. گۆں گِندگا، کدیرءِ، چه تها چِستێں پریاتانی اَلاماتێں چئول اَرشاں شُتنت، بلے هُدا چۆ که کَرّوبیاں اندێم کتگاَت، پِریات پدا سِست ءُ آتکنت، ءُ کدیرءِ سرا کپتنت. اَزگرءِ بێگواهیءِ دمانءَ بگر تانکه لاشءِ در کپگا، کدیرء بنده بُنا نبوت. په ٹُکّگءَ دَر ءُ په چُکّگا گُندئےِ یله ندات که ازگر در بئیت. وهد ءُ بےوهد، چه هر نێمگا که اُمێتی پُتْروشکےءَ شَهم جت، وت ءُ شاهده شُتنت، سئوگندءِ ورگا، که اَزگر بێگُناهے، یلهئےِ دئیێت. هر شهرءَ، هر جاگهءَ که په بێگواه کتگێنانی شۆهازءَ کئیمپ ءُ مُزاهرهے بوت، کدیرءَ ازگرءِ اکسے دستا اَت. پولیس، ادالت، وکیل، وزیر، گَزیر، دراهێں هُدا، دراهێں پئیگمبرانی کرّا پِریاتئےِ کُت، بلے هِچّ. گِرگءِ سالے ءُ پنچ ماهءَ رند همے کئورءَ شپانکےءَ لاشے دیست. مێتگ جُپِت. کَسّءَ نزانت کئے اِنت؛ بونژّءَ بانزّ اِنت، ریشّ اِنت، دێم تێنزاپ جته، دلبند دِرته. بدنءِ هِچ آزه، هِچ جاگه سلامت نهاِنت. ازگرءِ مَسترێں گُهارءَ راستێں پادءِ ماتی لنکُک پجّاه آورت. کَسانیءَ، پَپُکچِنانءَ مَچّی کُنٹگے ماتی لنکُکءَ چه چێرا گورچِتگاَت ءُ چه ناکُنءِ کَشا دَر اَتکگاَت. همے جاگهءَ دراجێں ٹَپّے رُستگاَت، نشانے. گُهارءَ همے نشان پجّاه آورت، ءُ ازگرءِ جنازه وانَگ بوت، لاش کَلّ کنگ بوت.
نوں چه مِرگءَ یازده سال، نه، نُه سال ءُ هپت ماهءَ رند، ازگرءِ اے دابءَ دێما مؤجود بوّگ، بِلّ تُرے کُچِکّءِ دابءَ کُلونزگ ءُ پیشّیءِ پئیما کینژگا اِنت، وت په کدیرءَ انچێں جاوَرے که نام بندگ بوت نکنت. دلءَ اَتئےِ که دراهێں هُداهاں تئوار بکنت، یَک په یکءَ نامِش بگیپت ءُ شُگرِش بگیپت که ازگر واپس آتکه، مِنّتِش بگیپت که ازگر زندگ اِنت، بلے چه دپئَے دَر آتک: ”چێا…؟ انّوں چێا…؟“
شاهدهءَ نۆکی نێپَگان اَت. کدیرءِ سانگءَ اے ائولی چُکّ اَت. سئے مسترێں چُکّئےِ هست، بلے آ شاهده ءُ ازگرءِ چُکّ اَتنت. یازده سالءَ پێسر، آ رۆچءَ که ازگر برَگ بوت، کَسترێں چُکّ انگه پێدا نبوتگاَت. اے چُکّ کدیرءَ وتی پت سرپد بوته، تاں انّونا، که ماتءَ کْوهنێں اَکس پێش داشتگ ءُ ھال داته که تئی پت شهید کنگ بوته. چێا؟ کَس نزانت. بلے کئیا کُشته؟ اے گپّءَ دُرس زاننت؛ بَرۆکءَ کُشته، ءُ گِرائێنۆکءَ هم. بَرۆک دُرساں دیستنت، گِرائێنۆکءِ بارها مێتگءِ هبر دگرے اَت ءُ شاهدهءِ زئیءِ دگرے. اِشاں وَ نَزانت کئے بوته، چێا گِرائێنتگئےِ، بلے مێتگءِ مردم؟ گپّءَ کمّے پُشترءَ بگرێں.
شاهده چار گوار اِنت ءُ هستِش جنۆزامێں ماتے. یکّێں لۆگءَ اَنت. شاهده مسترێن اِنت، بودی اِنت که اسکولءَ باجی اِنت. نامءَ لهتێں تْروزاتک ءُ ناکۆزاتک هست، که تهنا اے گپّءِ وهدا سیاد اَنت که اے جنِکّ آهانی اِزّتءَ داگدار مکننت. بَسّ ائیبگیریءِ خاندانی زِمّهاِش یله نداته، دگه هِچّءَ گۆن نهاَنت. شاهده اسکولءَ هر رۆچ پروگرامءَ اِنت، کینژگ اِنت، گانا اِنت. جنِکّانی اسکولءِ پُشتی نێمگا بچکّانی اسکول اِنت. اۆدا ازگر نامێں ماسٹرے هست که مێتگءَ کَس که کسّءَ دۆست نهاِنت، متلب، اِسپێتپۆشاں نادۆست اِنت. ازگرءِ سنگت بَس یکّے؛ کدیر، که همے اسکولءَ جونیئر ماسٹرے ءُ هر هپتگ اسکولءِ پروگراماں ازگرءِ کُمککار ءُ همراه اِنت. نوں، شاهدہ ءُ ازگر وَ لازُم دُچار کپگی اَتنت، چه مێتگ ءُ رَسماں سر گوَزگی اَتنت. دُرسِش سگّتنت ءُ سورِش کت. لهتێں سال په وشّی گْوست. تاں یک رۆچے، اسکولءِ همے پروگرامءَ که بچک ءُ جنکّ ائولی رندا هۆر بوتنت، همے بێگاهءَ پئوجءَ اَتک ءُ ازگر بُرت.
شاهدہ سهی بوت، ءُ کدیر هم. شاهده پاد اَتک. تچکا راه گِپت دێم په پئوجیانی کئیمپءَ. ءُ کدیر شُت گۆں. هما رۆچ ءُ اے رۆچ، کدیرء بندهءَ په کترهے هم شاهده ءُ چُکّ تهنا یله نداتنت. اے مُسلسلێں همراهداریاں شاهدهءَ نوں گۆں کدیرءَ آدت کتگاَت. کدیر یکّێں مردم اَت که شاهدهءَ آئیءِ سرا برۆسه کت کت. گُڈّیءَ سورِش کت، بلے تاں سالاں نزّیکیءِ آ اهساسِش رۆدێنت نکُت. همێش اِنت شش ءُ هپتے ماه اِنت که ازگر ءُ شاهدهءَ وتارا گۆں یکدومیءَ لێس دئیَگ در بُرته، بے دگه چُرتےءَ، بے دگه جێڑگےءَ، ءُ مرچی اے جاوَر اناگها اَتک.
نوں برۆک ءُ کُشۆک یکّێن اِنت. پش کپت گِرائێنۆک. مێتگءِ سجّهێں مردم وَ نه، بلے هرکَس که اے جێڑهءِ سرا هبر کنت، آئیءِ هئیال همێش اِنت که اَزگر کَدیرءَ گِرائێنته. آخر، کدیرءَ چے زرورت بوته که لۆڑءِ دپا اے گپّءَ بجنت که ”ازگر راجدۆستێں اِنسانے“؟ اے گپّءَ پێسرا وَ کَس سهی نبوته. اے مێتگءِ مردمانی سبوت اَت. بلے کدیر ازگرءَ چێا گِرائێنیت؟ اے جُستءِ جئواب تاں سَک دێرءَ کَسءَ نزانت، بلے انچۆ که وهد گْوزاں بوت، لۆگءِ رۆپگءَ بگر تاں چُکّانی اِلاجءَ شهرءَ رئوگ، دراهێں جاگهاں چۆ که شاهده ءُ کدیر لِچّتگاَتنت، مردماں ’زانت‘ اِشاں وڑے هست. رندیءَ که سورِش کت، مێتگ نوں پَکّا بوت که گپّ چے اِنت!
نوں چه کدیرءِ ”چێا… انّوں چێا…؟“ءَ شاهدهءِ چمّاں پورا آس دات. شاهدهءَ چمّ کدیرءَ سَکّ داتنت. کدیر بالادءَ پْرُشت. شاهدهءِ چمّ ئےِ چارِت نَکُتنت، نِزرئےِ جَهل جتنت، که من چۆ چێا گُشت، شاهده بارێں چے جێڑَگا اِنت.
شاهده گِندگا اَت که کدیرءَ انچۆ که ازگر دیست، کدیرءِ وجود پورا ماهِکانێں رُژنےءَ رۆک بوت ءُ چه دْراهێں بالادءَ شیرێں رُژنےءِ چمّگے تَلاں بوت. چمّئےِ پوره گُلستانےءَ کپتگاَتنت. شاهده پرێشان بوت که کدیر، منی همراهداریءَ اینچو جنگ کنانا نوں چه تها دو اِنت، تها تَل اِنت. ارواه تل، زِهن تل، زُبان تل، وجودءِ همُک رێزگ تَل. ءُ تلێں کدیر کُجا رئوت؟ چۆن بیت؟ چه تها چۆ گَلێں مردم زاهِرءَ چۆ اپسۆزی چۆں بوت کنت. شاهده مارگا اَت که کدیر اے سالانی سپرءَ کرۆتکگ. نوں چه مردمی بندءَ پَر رِتکه. ءُ جێڑگا اَت که اے درُستانی سئوَب من آں، منی همراهداری اِنت.
اَزگر زۆر جنَگا اَت، کُنجا زۆر دئیَگا اَت که دێمترا بکینزیت ءُ آ کمّے انگه کُنجترءَ شُت بکنت، ءُ کلونزَگا اَت. شاهدهءَ مێتگءِ سُکسُکانی تها کدیرءِ داشْت، کدیرءِ اۆشْت یاد آهان اَت؛ ائولی رۆچءَ که دوئێں کئیمپءَ شُتنت، یکّےءَ پَٹّهے آورت که چه شما کئےئےِ گْورا کنت؟ کدیرءَ گْورا کت. کدیر تهتءِ پادَگا بندگ بوت، وَکّگ پرماهگ بوت. جُست کنگ بوت. جئواباں رند سپاهیاں پَرمات که همے گپّءَ وَکّگءِ تها بکن. جت ءُ وَکّگِش پَرمات. ءُ کدیرءَ اُفّے هم نکُت. ءُ اے دراهێں راهءَ، هِچ جاگه شاهدهءَ په کترهے هم ندیست که کدیرء بنده کارے په پێش دارگا کنگا اِنت، هرچی که کنگا اَت، تچکا، چه تها، چه باتِنءَ آهان اَت. گڑا اے گپّ؟ بالادءِ اے نورءِ جۆهان؟ اے تهنا جتائێں هبر نهاَنت، یکدومیءِ مُخالف اَنت، مُتَزاد اَنت. چه اےدوئێناں یکّے وَه درۆگ اِنت. بالادءِ درَپش زۆرێنے؟ نه، چۆ بوت نکنت. گڑا اے بےساختهئێں دانک نَکلی اَنت؟نه. دپءِ هبر چه دلءَ کئیت.
رۆچ نۆکی شرو بوّگا اَت. اے دْراهێں کوکاراں بازار جُپاں بوت. جنێن، مَردێن، کَسان، مزن. من هم شُتاں، که ازگرءَ جُست بکناں بارێں منی پتئےِ اۆدا دیسته؟ زندگ ءُ سلامت اِنت؟ همے دمانا نائب گۆں وتی سپاهیاں اَتک. ءُ پدا پُشتا دَنزے رُست.
شاهده ءُ کدیر کمّ کمّا ازگرءِ نێمگا کِنزگا اَتنت، بلے ازگرءِ نِدتگێں بۆ ءُ دَپ جنَگ کَسا نزّیکا نئیلگا اَتنت. شاهده ءُ کدیرءِ زار ءُ پریاتانی تها بلاهێں کُچِکّی هولّاسگے بالا رئوان اَت. کدیر هم کۆنڈانی سرا اۆشتات، دپئےِ بالا کت ءُ بلاهێں هولّاسگے بنائےِ کُت. آ نێمگا گِنداں دْراهێں مردم، جنێن ءُ مَردێن کۆنڈانی سرا اۆشتاتگ ءُ هولّاسگا اَنت. من که چَکّ جت، ته پئوج اَتکگ. سپاهیاں تُپنگ کاک کُت ءُ مردم هَکّل داتنت. درُست هولّاسَگا اَتنت. گْونڈۆ تَتکنت، هرکَس په دێمے. ءُ من چار پاد ءُ دَست بوت ءُ گْونڈۆیےءِ رئیٹءَ تَتکاں گۆں.
Taj Baloch is a poet and linguist. He published the first anthology of his poetry in 2016 in both Roman and Arabic scripts. Baloch is the Coordinator of Human Rights Council of Balochistan.
He can be reached at @TajBloch
