بلۆچ راجی جُنز یا بلۆچستانءِ آزادیءِ جنگ؟ (ائولی بَهر)

بلۆچستانءَ تهنا 2025ءَ (تهنا کێچ، خُزدار، کَلات، کَچّی ءُ کوئٹه ءُ ائوارانءَ) کَم چه کَم 598 بلۆچ کُشگ بوته. کُشتگێنانی تها 36 جنێن ءُ 29 کَساں‌اُمر هم مان. کَم چه کَم 1482 مردم زۆربێگواهیءِ آماچ کنگ بوته. لۆگ مان دارگ بوّگا اَنت. کَراچی هالانکه واننده‌ترێں شهر اِنت، اۆدا بلۆچ‌کُشیءِ وَ ڈاکومنٹێشن هم نێست. ائوارانءِ ڈاکومنٹێشن چه کراچی شهرئیگءَ گێشتر اِنت. کراچیءِ کسّه هم نئیایَنت. 

دگه نێمگے پاکستانءَ زَرّءِ هارے کته؛ هرکَس که بلۆچ سرمچارانی هِلاپءَ کُمَکّ کنت، بگیپت ءُ بوارت، هرچی که چَمّ ءُ دل‌ئےِ دارنت. منشیاتءِ سئوداگر، لُچّ ءُ ٹَگّ، مُلّا، درۆگێں ٹێکه‌دار، که بَسّ زَرّ بِگرنت ءُ کارءَ مکننت، هر رنگێں بدکارێں مردمانی مُنزّمێں زمزیلے جۆڑئےِ کته. سرکاری کاگدانی تها هر مێتگءَ اسکول هست، هسپتالُک هست، رۆڑانی مُرمّت چلگا اِنت؛ اسکولانءَ هر ماه بجٹ هست، هسپتالاں هرچی سر بوّگا اِنت، په وهد. بلۆچ چاگردءِ سَماجی زندگیءِ دۆدمان همِشانی دستا اِنت. 

هر نێمگا مردم مِرگا، هزار تریکهءَ. مِرۆک نَزانت من چێا مِرگا آں، کُشۆک بَسّ کُشان ءُ رئوان اِنت. همینچو هورتیءَ چارئے، همینچو پرێشان‌تِر بئے، که چے کنگ بوت کنت؟ ’چے بکنت مردم؟‘ سر که پِر نبیت، راه دو بنت: ائول اِش که تئی دست که نرسیت، مجێڑ اِشانی سرا. دومی اِش که نجێڑِت هم نکنئے ءُ سر هم پِر نبیت، گڑا هبر بکنێں، جُست بکنێں، بَهس بکنێں.

یکّ بُنیادی گپّے اِش اِنت که اگن تئی هئیالءَ بلۆچستانءِ جاوَر اے وهدی آئیڈیئل اَنت، شَرّ اَنت، هما رنگءَ اَنت که لیڈرشپءَ سی سالءَ پێسر لۆٹته که انچۆ ببنت؟ جواب ڈیپنڈ کنت اے گپّءِ سرا که چه کجام زاویهءَ چارَگا ئے. یکّ هسابےءَ بلۆچستانءِ مسله گارێں مسلهے اَت، هر بلۆچ لۆگ دومی لۆگءِ هلاپءَ سلهبند اَت، هر مێتگءَ هر دو سئے کلومیٹرءِ سرا تریاکءِ اَڈّه اَتنت، گۆچلی ءُ مناپکی ءُ خُدگرَزیءَ نزریهءِ جاگه گپتگ‌اَت. انّوں هزاراں وَرنا وتنءِ اِشکءَ مَرگءَ سرا بندگا اِنت ءُ په شانے وتا په بلۆچستانءَ نَدْر کنگا اِنت. نوں، اگں جنگءِ بُنیادءَ چارئے، گڑا جنگ سَکّ باز دێما شُته. اگن جنگ اے واستا دێما شُته که بلۆچ سرمچاراں بلۆچ ائوامءِ تها اِزّت، مَکام، مِهر کَٹّته، گڑا آ وهدءِ کیادتءِ (ءُ شُگرے که آ وهدءِ بازێں سرۆکے انگه هست ءُ هئیات اِنت) جنگی پئیسله ءُ ’هِکمتء امَلی‘ هراب نبوته، پمێشکا تئو وتی متلوبه نتیجهءَ سر بوّگا کامیاب بوتگئے. اگن تهنا پاکستانءِ زۆراکیانی سئوبءَ جنگ دێما شته، گڑا کڑێڈٹ پاکستانءَ رئوت. 

اگن تئی هئیالءَ جاوَر هَراب اَنت، گڑا چَکّ جنگ کپیت که کدی، کجا، چۆنیا، چے آ رنگءَ نبوت که ما لۆٹِتگ‌اَت یا دلءَ گُشتگ‌اَت که جاوَر سی سالءِ تها ببنت.

چه 1948ءَ بگر تاں انّونءَ همُک دَه ءُ بیستے سالءِ سرا بلۆچ ءُ پاکستانءِ نیامءَ جنگے بندات بوته. پێسری سجّهێں جنگاں پاکستان بلۆچانی جنَگا کامیاب بوته. هر رندا جنگ هَلّته، دگه نَسلےءَ جنگ پدا شرو کته، پدا جنَگ بوته، چۆں که جنگءِ جند جائزێں جنگے بوته، چاگردءِ سرا بلۆچستان ءُ پاکستانءِ رشتهءِ اسر مُدام هست بوتگ‌اَنت، یکّ نه یکّ رنگےءَ یکّ نه یکّ کبیلهے، سَرکلے، ٹۆلی‌یے بلۆچستانءِ بارئوا کَسرن بوته، ءُ اشیءِ نتیجهءَ جنگ پدا شرو بوته. 

بلۆچستانءَ تالیمءِ جند مئوجود نبوته. کالج ءُ یونیورسٹی دورێں گپّے بوته. چِه یکّ سردار ءُ زردارےءَ وتی بَچّے دورێں شهرےءَ وانَگا راه دات کته. انچۆ که دنیاءِ آ دگه جاگهاں چاگرد، اِلم، اِزم، فلسفهءِ تها بهس ءُ دێمرئویءِ دێما برۆک واجهێں لۆگانی مردم بوتگ‌اَنت، بلۆچ هم همے پئیما بوتگ‌اَنت. جنگءِ پئیسله کبیلهءَ کته، سردارءَ کته. جنگءِ اتّهادی کبیلهءِ اتّهادی، سانگبند ءُ وارس بوتگ‌اَنت. اے بری گپّ دگرے بوت. 

بلۆچستانءَ چۆ که پاکستانءَرا دگه هِچّ اِنٹرِسٹ نێست، ابێدء زمینءِ وسائلاں، 1999ءَ بلۆچستانءِ مادنانی کَشّگ ءُ کارخانهاں برَگءِ گپّ پدا بندات بوت. سرکار اے مادِناں کَشّگ لۆٹگا اَت ءُ بلۆچ، نؤاب مَریءِ سرۆکیءَ اے گپّءَ مَنّگا نه‌اَتنت. مَری کبیله پێشتری جنگءِ کَلات اَتنت. مَری کبیلهءِ بجّارانی ٹَکّءِ اِلاکهاں ٹێلءِ نشانی زاهر بوتنت. بجّارانیاں پێسری جنگءَ رند نؤابی نِزام یله داتگ ءُ وتی ”کَماشانی مجلسے“ جۆڑِش کتگ‌اَت، اِشاں سرکار داوَت دات که بیا مئے اِلاکهءَ ٹێلءَ بکَشّ. بجارانیانی مسترێں مردمے بلۆچستان هائیکۆرٹءِ چیف جسٹِس نؤاز بجّارانی مَری اَت. جسٹس نؤاز مَری 1999ءَ شالءَ که کُشَگ بوت، نؤازءِ بَچّءَ نؤاب مَریءَرا وتی پتءِ کاتِل نامێنت. نؤاب مَری گۆں سَدے سنگتءَ گرپتار بوت. کوئٹهءَ دَماکه ءُ مَری اِلاکهاں راکٹ همله شرو بوتنت. کَم کَمّءَ اے دماکه شال تاں خُزدارءَ سر بوتنت. ائولی لهتێں هملهءَ رند بی ایل اے نامێں تنزیمے اِشانی زمه‌داریءَ کبول کنگا اَت. 

بلۆچستانءَ چۆں که اے وهدی وانندگی سَکّ باز گێش بوتگ‌اَت، اے وانندهانی نیامءَ بلۆچستانءِ آزادیءِ ماملهءِ سرا چه پێسرا مزنێں بهسے هست‌اَت، هاس بی ایس اوءِ تها. پێشتری جنگءِ بازێں مردمے هم اے بهسانی بهرے اَت. اے هملهانءَ چه تنزیمےءِ نێمگا کبول کنگا اے دراهێں سیاسی کارکُن شۆرێنتنت. اِشاں وتی سرکَل پراه شانان کنت. سیاسی گَل ءُ پاٹی جۆڑ کت (بی ایس او آزاد ءُ بی این ایم)، وت جنگی گَلے ٹَهێنت (بی ایل ایف) ءُ هر اِلاکهءَ که اِشانی دزرَس اَت، اِشاں جنگ وَدّێنان کت. چا ءُ رَند باز پاٹی جۆڑ بوت. بازێنے نوں گار اِنت، ءُ بازێنے هست. اے وهدی بلۆچستانءَ کَم چه کَم نێم‌درزن جنگی تنزیم هست: بی ایل اے (دو دانَگ)، بی ایل ایف، لشکرء بلۆچستان، بی ایل ٹی، بی آر جی، بی این اے ءُ یو بی اے. سیاسی گَل ءُ اتّهادانی تها بی ایس او آزاد، بی این ایم، بی آر پی ءُ ایف بی ایم اے وهدی هست‌اَنت.

تانکه 2006ءِ نێمءَ بلۆچاں اے جنگ بلۆچستانءِ دراهێں بلۆچ دمَگاں سر کت. مَری بُگٹی اِلاکهاں جنگ تێز بوت ءُ اے دگه دمگاں جنگ کَمتر ءُ سیاسی مهاز گێشتر اَت: سیمینار بوّگا اَت، میٹنگ هست‌اَت، بهس ءُ مباهسه هست‌اَت، مُزاهره بوّگا اَت. بلۆچستانءِ آزادیءِ بئیانیه چاگردءَ آم بوت. آزادی‌پسُندیءَ چه گۆچلی ءُ لالچءَ مسترێں مکامے گِپت. ائوامی پزیرائی گێش بوّان اَت. بلۆچانی دێما گُلام مهمد ءُ جهانءِ دێما اکبر بگٹیءَ سیاسی مهاز داشتگ‌اَت، بالاچ دُستانی نیامءِ سُسُهر اَت، درُست‌ئےِ هۆر داشتگ‌اَتنت. مردمانی برگ ءُ کُشگ، ابێدء مری بگٹی اِلاکهاں، چۆ آم نه‌اَت. هَتّا که اگست 2006ءَ پاکستانءَ نئواب بُگٹی کُشت، بلے اے دگه جاگهاں. زۆربێگواهیءِ جاوَر اے نه‌اَتنت. 

2008ءَ کوئٹهءَ بلۆچانی تنزیمے (بی ایل یو ایف)ءَ یو اینءِ مُهاجرانی سَمبالگءِ انسانی همدردیءِ اداره (یو این ایچ سی آر)ءِ امریکی سرۆکءِ گاڑیءِ سرا همله کت، ڈرێوَرِش کُشت ءُ سربراهِش اگوا کت. پاکستانءَ که اے اَگوا بوتگێں مَرد در گێتک نکُت، بلۆچاں په اِشیءِ رهائیءَ کمیٹی‌یے اَڈّ کت که ’ما سابت کنێں که مئے زۆر چه پاکستانءَ گێشتر اِنت‘ ءُ اے کار ما کته ءُ بی این ایمءِ سرۆک گُلام مهمد اے کمیٹیءِ سرۆک بوت. چا ءُ رند پاکستانءَ بلۆچانی رُنَگ شرو کت؛ گُلام مهمدءِ زئیءِ همراهیءَ سیاست کُشگ بوت. بالاچءِ مَرگءَ جنگی تنزیمانی تها بُردباری کُشگ بوت. جنگ هما اِنت دێما رئوان اِنت، بلے بے سیاستءَ، بے سماجءَ، بے بهسءَ اے جنگءِ دێم کجانگُر اِنت؟ تانکه اے جنگءِ مِهوَر، مکسد ءُ منزلءَ تچکا نگیشّێنئے، زانَگ نبیت که جنگ کجام دێمگا دێما رئوگا اِنت. اے بلۆچ راجی جُنز اِنت یا بلۆچستانءِ آزادیءِ جنگ؟ تانکه چیزّے کار ندارئے، ڈیفائن کنگ تئی سرا پَرز نه‌اِنت، بلے هما دمانءَ که چیزّءَ کار دارئے که من اِشیءَ بدل کناں، ائولی کار اِشیءِ جندءِ ڈیفائن کنگ اِنت، دومی اِشیءِ هالتءِ، ءُ سئیمی اِشیءِ منزلءِ (تانکه زانَگ ببیت که اے چیزّ که دێما رئوگا اِنت، دێم‌ئےِ تَرّێنته ءُ دێما رئوگا اِنت، یا دێم‌ئےِ گۆں منزلءَ اِنت؟)

جهانی جُگرافیائی سیاستءِ تها لبز بلۆچستانءِ مانا پاکستانی سوبه بلۆچستان اِنت. سجّهێں آزادی‌پسُندێں پاٹیانی مردم پاکستانی سوبه بلۆچستانءِ مردم اَنت ءُ تهنا همے جنگءِ چپّ ءُ چاگردءَ سیاست کنگا اَنت. پدا هم اے جنگ مجموئی سورتءَ ”بلۆچستانءِ آزادیءِ جنگ“ءِ بدلءَ ”بلۆچ راجی جُنز“ گُشگ بوّگا اِنت، ءُ تاں مرۆچیگا هبر گیشّگا نه‌اِنت که اے جُهدءِ مِهوَر بلۆچ اِنت یا بلۆچستان؟ 

هما مردم که اے رَندی‌ئێں جنگءَ اے واستا گَل اَتنت که نوں پاٹی ءُ تنزیم هست، اگں چه آهاں کَسے زندگ اِنت، زانت که دلجمیءِ سئوَب تهنا پاٹیانی نام نبوته، اے بوته که پاٹی ءُ تنزیم که بیت، گپّان گیشّێنیت، جُهدءِ پێچیدهێں امَلءِ وَزاهتءَ کنت، تانکه دۆست ءُ دژمن بگیشّنت ءُ جُهد  مُلک ءُ درمُلکاں سیاسی ءُ ائوامی هایَت، ءُ اے همایتءِ نتیجهءَ لجیٹیمێسی گِپت بکنت. بلے تنے وهدی هِچ تنزیم، هِچ (جنگی ءُ سیاسی) پارٹیءَ  منشور نێست، کَسّ وتی لۆٹ ءُ گَزراں گُشگ لۆٹگا نه‌اِنت یا گُشت کنگا نه‌اِنت. اے مسله تهنا یک گَل یا ادارهےءِ نه‌اِنت، جُهدءِ اجتمائی مسلهے. چۆں که کَسءَ منشور نێست، پمێشکا جهانءِ هر سیاسی پاٹی‌یےءِ کرّا که سیٹے رسیت، بلۆچ همۆدا نندیت. ءُ دێمءِ مردمءَ تُشے باوَر نکنت که بلۆچ منی سنگت اِنت یا منی دژمنءِ؟ دنیاءِ هر مسلهءِ سرا مڑتگێں دوئێں پریکانی هامی اِنت. کپۆدرءِ کَشا کپۆدرے بیت ءُ شاهینءِ دیوانءَ شاهینے. اے ’هکمتء امَلی‘ءِ سئوبءَ ”بلۆچ راجی جُنز“ءَرا دنیگه هِچ سیاسی بلاکءِ تها هِچ رنگێں دۆست نێست.

منی هئیالءَ ”بلۆچ راجی جُنز“ اے واستا کنفیوز اِنت ءُ وتی بُنیادءِ گیشّێنگا دل جنگا اِنت که دو مسله هۆر کپته: بلۆچ مسله ءُ بلۆچستانءِ مسله. 

(رئوان اِنت)