اے گپّ چێا اهم اِنت که جنگ بلۆچئیگ اِنت یا بلۆچستانءِ؟
بلۆچستانءَ، مردمانی زندگی وتی جندءِ زمینءِ سرا کْیامتے. هما کَشّ ءُ چیلّ که بلۆچستانءِ، (هاس رۆدراتکی ءُ شمالی دمَگاں نِشتگێں کبیله) ءُ انگرێزانی ایسٹ اِنڈیا پئوجءِ نیامءَ چه 1839ءَ بندات بوته، مسلسل جاری بوته، ءُ تاں اے وهدا جاری اِنت. متلب، سَد ءُ هشتاد سالءَ گێش اِنت که چلَگا اِنت ءُ انگه نه سِرف منزلےءَ سر نهاِنت، بلکه بلۆچ چاگردءِ سرجمێں زندگیئےِ کَبُند کته. منزلے سر بوت نکنگءِ دراهێں سئوَب دُژمنےءِ زۆرمندی بوت نکنت، وتی نِزۆری هم چارگ کپنت. وتارا شَرتِر کنگ اَلّمیتِرێں کارے. ءُ چیزّےءِ شَرتِر کنگءِ واستا آ چیزّءِ ڈیفائن کنگ ائولی کار اِنت، آ چیزّ گیشّێنگ کپیت. انّوں بلۆچ جنگ وتا چۆں ڈیفائن کنت، کئی نمائنده اِنت؟ بلۆچستانءِ؟ یا بلۆچ راجءِ، تُری هر جاگه نِشته؟ یا پاکستانی سوبه بلۆچستانءَ نِشتگێں بلۆچانی؟
مُلکءَ، سرمچارێں گَل رۆچے مردمے برَنت، برے په نیمّۆنے. چه مهلوکءَ، چه ائوامءَ پَهک بێهاجت اَنت ءُ مهلوکءَرا وتی رئیَت سرپد بنت. انچۆ که پاکستانءِ واستا بلۆچ اهم نهاِنت، بلۆچستان اهم اِنت، اے تنزیمانی کار ءُ کِرداں زاهر بوّگا اِنت که اِشانءَ هم تهنا بلۆچستانءِ کار اِنت، ائوام بَسّ دو کار بکنت: 1. چُکّ پێدا بکنت ءُ برۆدێنیت که بَرتی چلَگا ببیت، ءُ 2. ائوام زَرّ بدنت ءُ وتی کئومی پَرزءَ اَدا بکنت، وگن نه، اَگوا بیت، گُشگ بیت، بےاِزّت کنگ بیت. اِشیءِ مزنێں سئوَبے اِش اِنت که بلۆچ سرمچارێں گَلاں اسکول ءُ ادارهے نێست که وتی پئوجءَ بوانێننت ءُ سرپد بکننت که چے بکن ءُ چے مکن. گَل که وتی مِهوَرءَ، وتی بُنزهءَ تَچک کنت، گپّاں گیشّێنیت، همُک کارکُن زانت که منا چے نکنگی اِنت. سرمچار زانت که من هر وهدا که آم مردمے کار داراں، تَنگ کناں، من آزادیءِ منزلءَ دورتِر کنگا آں.
درمُلکءَ سیاسی گَل نێست، همے جنگی گَلانی پَلّهمَرز اَنت. دنیاءِ گْرانتِرێں شهرءَ، جنیواءَ، که یو اینءِ هیڈکوارٹر اِنت، چِلّ چِلّ مردم تاں هپتگ هپتگےءَ نادێننت. درُست سوٹّ ءُ بوٹّ اَنت، همے اُمێدءَ که بلکێں دنیاءَ پاکستان پرۆشته ءُ بلۆچستان آزاد اِنت ءُ مارا کَسے داوَت دنت که بیا تئی دپتر تئیار اِنت. بلے پاکستان چۆ که نپرُشگا اِنت، اے مردم یو اینءِ دپترءِ دێمءِ لَنگێں کُرسیءَ تئوّاپ کننت، پاکستانی درۆگێں این جو اِسٹائلءَ پرۆگرام کننت (کنۆک همُک لهتێن سالءِ سرا بدل بنت)، اَکسَ کَشّنت، پُشتا مان دئیَنت، سیاسی مزدوری گێشتر اِنت، چه سیاسی امَلءَ. سیاسی کارکُن ءُ سیاسی مزدورءِ پَرک تهنا اے بوت کنت که سیاسی کارکُن جُست کنت که مئے اے امَل چێا منزلءَ سر بوّگا نهاِنت ءُ چێا ما انگه یکّێں کارءَ، یکّێں رنگءَ کنگا اێں. مزدور بَسّ کارءَ کنت ءُ مُزّءَ گیپت ءُ رئوت. چِلّ، پنجاه مردم په سیاستءَ باز اِنت. اِشانءَ که گیشّتگێں منشورے ببیت، گڑا زاننت که کئے مئے همدرد بوت کنت. بگِندئے مُمکنه همدردانی گِندگءِ واستا هر رَندا نۆکێں تْری پیس ءُ سوٹ پکار مبیت، همے زَرّ مُلکءَ سرمچارانی کارےءَ کایَنت. آ بلکێں جنجال اَنت، پمێشکا هما ائوامءِ آزادیءِ نامءِ سرا که جنگِش بندات کته، نوں هما ائوامءِ چُکّاں چِست کننت ءُ بَتّا گِرنت.
بلۆچ آزادیپسُند اِند ءُ نائند دزبندی شنگ کننت که جهان مارا کُمَکّ بکنت. جهان وَه سَکّ شاهگان اِنت. درُست شمارا کُمکّ نکننت. اسرائیل ءُ اێران همدست بوت ءُ کُمَک بکننت؟ هما تاکت ترا کُمک کنت که تئی ءُ آئیءِ پائده یکّ ببیت. تئی ءُ کئی پائده یکّ اِنت؟ تئو همدردءِ شۆهازءَ هم نهائے، چێا که تئو آئیءَ نِشان کت نکنگا ائے، اے واستا نه که تئو نزانئے دێمءِ کجام پاٹی چے لۆٹیت، اے واستا که تئو نزانئے که من که اِشانی کرّا رئواں، من چے بلۆٹاں؟ تئو زانَگا ائے که منا منی جندءِ سیاسی پرۆگرامے نبشتهێں سورتےءَ نێست که من اِشانءَ بدئیانئےِ، ءُ ما بهسےءَ شت بکنێں. هِمایَت بهسانی نتیجهءَ بیت، اَکس ءُ پۆسٹانی سرا نبیت. اگں بلۆچانی اےدزبندی تهنا په مالی کُمَکّءَ اَنت، گڑا اے دزبندیءَ چێرُکائی بکننت، بلے یو اینءِ دپتر یا رێلاِسٹێشنءِ دپءِ مُزاهره، زاهر اِنت یو اینءِ واستا وَ نهاَنت،یو اینءِ واستا مُزاهرهءِ بدلءَ سبوت ءُ درخاست جمه کنگ ءُ میٹنگ گێشتر کار کنت. (هَتّا که همے یو اینءِ سرا هملهءِ سئوبءَ که بلۆچکُشی چۆ بێلگام بوت، همے ادارهءِ کرّا هم هِچّ بلۆچ نرئوت ءُ پهِلّییے نلۆٹیت). سیاستءِ مکسد مهلوکےءِ همدردیانی هاسل کنگ اِنت. جهانءِ هر مُلکءَ هکومتےکه هست، آ هکومت سیاسی پارٹیانی اَنت. اے درُست وتسرا وَ نزاننت که کجام مُلکءِ کجام جُهد جائز اِنت ءُکجام مُلکءِ کجام جنگ ناجائز اِنت.
بلۆچانی گپّ زانَگ بوّگا اِنت که بلۆچستانءِ آزادیءَ لۆٹنت، بلے تهنا اے سادَهێں جُمله بَسّ نبیت. بلۆچستانءَ کجا تا کجا لۆٹئے؟ چێا؟ اۆدا چے کنئے؟ بلۆچستانءَ نِشتگێں نابلۆچ چۆں بکننت؟ هما مردم که پُشت در پُشت همدا نِشتگاَنت، پیرێنِش همدا کَلّ اَنت، درُست در بیاهَنت، اے واستا که بلۆچ نهاَنت؟ یا نِندگءِ هَکّ وَ دئیَگ بنت بلے سیکنڈ کلاس شهری بنت؟ یا آهانا هم همینکَس هکّ هست که بلۆچاں هست؟ اے کئوم چۆں بزاننت که تئو آهاں دژمنے هساب نکنئے تانکه تئو وت اے هبرءَ نگیشّێنئے؟ اگں پاکستانءَ بلۆچستان بهر کت ءُ باز سوبه کت، گڑا چے کنئے؟ کجا تاں کجا لۆٹئے؟ جهانی سیاستءِ تها بلۆچ کجا اۆشتیت؟ کجام مسلهءِ سرا کجام پریکءِ همراه بیت؟ اے دراهێں هبر هما وهدا گیشّنت که ترا منشورے ببیت، اۆدا اے نبشته ببنت. همِشانی بُنیادءَ ترا همدرد رسیت.
اے جنگ پاکستانءِ سوبه بلۆچستانءَ بوّگا اِنت ءُ لهتێں پاٹی اَنت که جنگا اَنت. اے پاٹیاں جنگءِ پئیسله هم وت کته. چۆ نهاِنت که ائوامی جرگهےءَ پئیسله کته که مارا جنگ کنگی اِنت ءُ اے سنگتاں سْرێن بَسته که ما شمئےجنگءَ کنێں. اِشانی وتی پئیسله بوته، باید اِنت سَکّیاں مهلوکءِ سرا ملَڈّنت.
چه کِساس 2000ءَ رَند بلۆچستانءِ دراهێں سیاسی بیئانیه همِشانی دستا اِنت، دو سئوَبءَ: یکّے اِش که رئوایتی، ریاستی بئیانیهءِ دێما یکّے دَر اَتکه، نۆک اِنت، دۆستر بیت. دومی اِش که بلۆچ مهلوکءَ چه آزادیپسُنداں مزنێں اُمێدے داشتگاَت ءُ اِشانی سرا باوَرِش کت. نوں اے جنگءَ کساس سی سال اِنت که چلَگا اِنت. انگه اے گَل اے گپّءَ گیشّێنگا ناکام بوتگاَنت که چۆنیا آزادی گِرنت. تهنا جنگءِ سرا مُلکءَ گِپت کننت وَ مێتگاں بگِرنت ءُ آزادیءِ جارءَ بجننت. هر رۆچ مێتگاں ایف سیءِ پئیما گنٹهانی گنٹه رۆڑان بندنت، یا مێتگان گِرنت، پدا واپس چێا رئونت؟ بلے اے جُستانی کنگءِ واستا هم لیڈر نێست.
چۆ که جنگءَرا سیاسی ساخت نێست، ءُ آ سرۆک که آهانی کئول ءُ کَرارانی سرا اے جنگ بندات بوته، آ هم روپۆش اَنت، ما بس چه بهساں اندازه جت کنێں که اے وهدی ”جُنز“ دو پادَگءِ سرا اِنت: 1. مُلک (ءُ نَزّیک گوَراں جلّتگێں مردم که اے جنگءَ دێما برگا اَنت) ءُ 2. ڈائسپۆا (یورُپءَ رۆبرکتی مُلکاں نِشتگێں هما مردم که همے جنگی گَلانی واستا کارا اَنت). اِشاں ابێد کَسّ بئے نهاِنت، پئیسله ءُ رَزاءِ هسابءَ.
مُلکءَ نِشتگێں هما مردم که آهاں تُپنگ چِست نکته، آیانی رَزا دورێں گپّے، آئیءِ جند هسابءَ نهاِنت. کراچی، که بلۆچانی مسترێں شهر اِنت ءُ بلۆچءِ دراهێں ادارهانی بُن اِنت، سرجما بئے نهاِنت. اێرانی مَرزاں نِشتگێں بلۆچانی نه رَزایے گۆن، نه گۆں آیاں گپّ ءُ هالے هست. افغانستانءِ بلۆچ بئے نهاِنت. خلیجی مُلکانی بلۆچاں چه پاکستانءِ چنگُلانی تها هزاراں ورنا چامپِت، سالانی سال لۆگ ءُ جاگه ءُ گاڑی ءُ مُبائل کتنت، ءُ سارتێں مُلکاں سر کُتنت، بلے خلیجءِ بلۆچ بئے نهاَنت. تُرکمانستان، تَنزانیه، آسٹریلیا، هندوستان ءُ آ دگه جاگهانی بلۆچ انگه دورێں گپّے. کُلّی سورتءَ اے جنگءَ بلۆچ کئومی رابتهءِ جندے هم تشکیل نداته، پمێشکا دراهێں بلۆچانی نمائنده بوّگءِ هَکّئےِ نێست. هَتّا که پئیسلهانی تها، پالیسیانی تها ”بلۆچ راج“ءِ بارها کَنسَرن نێست. پمێشکا بائی ڈیفینیشن اشیءَرا ”بلۆچ راجی جُنز“ گُشگ اِلمی ءُ اَگلی بددیانتییے بیت. دومی نێمگا اے جنگ دنیگه گۆں، بلۆچستانءَ نِشتگێں راجاں هم کَسَرن نهاِنت.
بلۆچ هر جاگه که نِشتگاَنت، اے جنگءِ سئوبءَ سَکّی سگّگا اَنت. بلۆچستانءَ هرکَس که نِشته، اے جنگءِ سئوَبءَ آئیءِ زندگی هم اَزاب اِنت. راستے که بلۆچءِ اے جنگ چه پێسری دراهێں جنگاں سَکّ باز دێماتر شته، بلے منزل انگه نرسته. زانَگ نبیت که جُنز که دێما شُته گڑا منزلءَ چێا سر نهاِنت، بلکێں بار بار دێما تَرّێنان اِنت ءُ دێما رئوان اِنت؟ جنگے که جائز بیت، هلاس نبیت. جُهدے همینچو که راستتِر بیت، سپرءِ منزل نزّیکتِر بیت.
یکّ نێمگے ریاست گُشیت ما بلۆچستانءِ مردماں چه دهشتگرداں آزاد کنێں، ءُ گَردیت ءُ بلۆچ کُشیت. دومی نێمگا بلۆچ سرمچار گُشنت ما بلۆچاں چه پاکستانءِ گُلامیءَ آزاد کنێں، ءُ بلۆچےءِ جنَگا، اَگوا کنگا، بےاِزّت کنگا دمانُکےءَ چَکّ ءُ پد نبنت. نوں مسله اِش اِنت که بلۆچ کئی اِنت؟ بلۆچستانءِ ائوام کئی اِنت؟ ءُ اے بلاهێں جنگ، که شهید چه هسابءَ ڈَنّ اَنت، کجا رئوت؟ پاٹی اینچو مردمءِ کُشگ ءُ کۆشارێنگا هِچّ نتُرسنت، گڑا سیاسی بُنیادءِ تچک کنگا چێا چۆ دل جننت؟
همے بُنزهءِ نبوّگءِ سئوَبءَ بلۆچ آزادیپسُنداں سالانی سال دیوان ءُ مراگش کتگ ءُ چاگردءِ هر تبکهءِ پَرز گیشّێنتگاَنت، بهس کته که په راجءَ ورناءِ کردار باید اِنت چے ببیت، دانِشوَرءِ کردار ءُ پَرز چے اَنت، تانکه گُڈّیءَ بلۆچءِ جندءَرا دوبَر ڈیفائن کنگءِ جُهد بوت، بلے یکّ جُهدےءِ پَرز چے اَنت، یا آزادیپسُندءِ پَرز چے اَنت، اے هبر گار اِنت، بێگواه اِنت.
(رئوان اِنت)
Taj Baloch is a poet and linguist. He published the first anthology of his poetry in 2016 in both Roman and Arabic scripts. Baloch is the Coordinator of Human Rights Council of Balochistan.
He can be reached at @TajBloch


