Home / Balochi / درانڈێهی په سرے و شِگان په سرے

درانڈێهی په سرے و شِگان په سرے

 نۆٹ: اے کسّهی گپّ اَنت. کسّ اِشان په وت مزوریت، نه دلا بیاریت.

 

منی درانڈێهیئے کسّه هما شومّێن رۆچا شرو بوت که منا لبزانکئے بێهئیرێن هُبّا گوَر جت. هر نبشته‌کارے که منا دۆستَ بوت، گوَشیت بیا زمانگێا درانڈێه بوتگ. مارکوێز انچُش، کنڈئیرا همے پئیم. یکّێا سرکار زهر براێنتگ، یکّێا پئوج. همِشانی رندگیریا من وتی بێدردێن سرا دردے دات. اگن بزانتێن که مارکوێزئے رندا کپگ سرئے زْیانی اِنت، چُشێن گُه هچبر نئوارتگ‌اَت. من وَه گوَشتگ وهدے مردم بلاهێن نبشته‌کارے بیت، شرگدار نبشتهَ کننت که اے مرد بلۆچیئے مارکوێز اِنت.

نۆک‌ورناییا اے پئیمێن بێسیتّێن کار هر کسَ کنت. منی سنگتێا مدام سِنگے کیسّگا بوتگ و سهب و بێگاه وتی پێشانیگی ککرّتگ چیا که پلمێئے تها متَن چکرئورتیئے پێشانیگا سُهرێن نشانے پِر بوتگ. مَتن گار بوت بله اے سنگتئے پێشانیگ انگت کَنڈ اِنت.

همے واستا چه نبشته‌کارا شَرتِر انت مردما پِلمی اِکٹرے دۆست ببیت. منی ناکۆزاتکێا سنجئے دت دۆست اَت. آییا شُت و باڈی اڈّ کت. منی بندیکّ گۆن پْرانز کاپکایا اَڑِتگ‌اَت. رۆچے بیست پیاله چا وارت و دو دو پئیکٹ سگرێٹ کشِّت چیا که گێشتر مزنێن نبشته‌کاران اَلسرَ بیت.  

نون آ مردم که نبشته‌کار بئیگئے واستا وتا السر داتَ کنت چه درانڈێه بئیگئے کربانیا هم سرَ نَگوزیت. گڑا چه نۆک‌ورناییا شمئے کَستِرئے واهگے همے بوتگ که انچێن بلاهێن کارے بکنت که دشمن آییا چه مُلکئے کشّگا مجبور ببنت. گوَشنت اگن چیزّے په دل و ستک بواهئے په تئو راه و در پچَ بنت. سَکیدادێن هدایا په همے یکّێن واهگئے پوره کنگا منی در مان بی ایس او آ پچ کت و منا چه ڈێها درانڈێه کناێنت.

بله بیا که درانڈێهیا رند منا مردمانی شِگان و هَکّلان کُشت. اگن کلاتُکا بلۆچێئے لاپ گئیس ببیت، هبر بزان ما وارتنت. “ادا بلۆچ بزّگ و وار اَنت و شما یورپا ایّاشی کنگا اێت.”

اے وڑێن شگان و پُگان مدام اے بیهارئے سرا کُٹّنت که “اے هبرا بێهئیال مکنێت که شما همے بزّگێن بلۆچانی ناما پناه زرتگ.”

نگوَشئے ما وتی نَکسێن ساهئے رکّێنگا پناهُکے زرتگ، پوره بلۆچانی مُلک ما رَهن کتگ و یورپا جایداد کٹّتگ. ما وشّ اێن ادا مارا یکّے دپی جُستے بکنت، گڑا ما کجا بزّگێن بلۆچئے گئیسا الاج کنێن؟

مئے دِلَ تُکشیت بله گۆنڈلێن شِگانانی تُرسا پۆٹۆے پئیسبُکا داتَ نکنێن. برے برے، تئو جان شُشتگ و آدێنکئے دێما اۆشتاتگئے، ترا اناگتا هئیالَ کئیت که پۆٹۆ کشّگئے رۆچ مرچی اِنت. پوره تئیی پۆست اسپێت‌تِر و مود بزَتِر اَنت. آیان بلّ، بروان گوَشئے وسّرا بندیک‌ّ بوتگ‌اَنت. اے وڑ سالئے سرا کَزا یک رندے بیت. تئو زانگا ائے که اے شررنگ که آدێنکئے تها وتا لۆنسُک دئیگا اِنت اگن مرچی وتی پۆٹۆے بِکشّیت و پئیسبُکا بدنت بازێنے سۆکیگَ بیت. کم از کم هما سنگت وَه سُچنت و پُرَ بنت که بے لئین و بے اێمنێن مُلکا پَشت کپتگ‌ و چه دنیاگَردیئے هُدایی دادا بێبهر ‌اَنت. 

هئورئے سرا، سَبزگئے تها، بُرزێن بلڈنگێئے دێما، سیلپیئے وهد همِش اِنت.

بله نه. شگانئے تُرس زۆراکتِر انت.

ادا سنگتے هست که شپا رێلَ شۆدیت، سُهبا واب اِنت و بێگاها چرسَ کَشّیت. چرسئے نِشها، یا وَه پئونئے سرا سیاستَ کنت یا مئے دێما درانڈێهیئے ائیبان هسابَ کنت. آییئے یورُپی نام ائے بی سی اِنت و مُلکی نام الله بکش چُراسی چیا که 1984 آ پێدا بۆتگ؛ بله ما آییارا الله بکش گِلاسیَ گوَشێن چیا که سگرێٹئے بدلا دو گلاس سرپه‌سرَ کنت و همایانی تها چرسَ کَشّیت. یک رۆچے گوَشیت: “چه یئورپا کپگا شَرتِر اِنت مردما شێخانی اُشتِر بچارێنتێننت. کم از کم، ماتا ناهے راه داتَ کت. آ مُلکا بلۆچ بسۆچیت که ترا چرسا رند ناهے په دپئے شیرکن کنگا مرسیت.”

چرس و بلۆچئے روهانی سیادیئے بارئوا نزانان بله اے شاهدیا منَ دئیان که خلیجئے بلۆچ چه ما دَهسَری شِرتِر اَنت. هر ماه، په آیان ٹێکیے راها اِنت: برے جَنا جۆڑهے چئوَٹّ دێم داتگ و برے ماتا مِتگێن بێگَمجَنگی ناهے. شرترێن هبر اِش اِنت که سالئے سرا مُلکا چَکّرے جننت، جن و چُکّے گندنت.

و چه مُلکئے چکَّرا مُلکا رئوگئے تئیاری وَشتِر اِنت. من لهتێن سالا خلیجا بوتگان و دیستگ کہ مُلکا رئوگا پێسر خلیجی بلۆچانی بَگلُک چۆن گواتَ گرنت. سجّهێن سالا اربابئے باگا دِهکانی کننت، اربابئے داتگێن شیر و ڈَبّکی ماهیگانی سرا گزرانَ کننت تان چُٹّیانی واستا زرّک مَرُّکے بچننت و اێر بکننت. چُٹّیئے وهدا، په وت هِسابی سئے جۆڑا درپشۆکێن گُدَ دۆچاێیننت و جۆڑهے بُرزێن مَشکتی چپّلَ زورنت. آ دگه سجّهێن زرّان، هُدایی اسپێت‌پَس، په وتی سیاد و سنگتان سئینٹ و سابون کننت. جن وتی گرّیێن چئوٹّانی دێما آییپئون اِکسے لۆٹیت. ماتئے سۆسێن ناه ورگی نبوتگ بله آییا ٹئینگ شربت، پئیناڈئول گۆلی، تَپَرُکی بام، رێشی پَلِستَر، سۆچُکی و کُندرِک درست پکار اَنت. اگن آییا په وت پکار بوتیننت انگت دردے په دو، بله خلیجی سنگتئے سۆک پمِشکا نَسِریت که تان سالے همے ازباب ماتا بُکچهێا بستگ و اێر کتگ‌اَنت که هاجتمندے کئیت آییئے کارے شرَّ بیت.

اے ماتئے زندگیئے مکسد همِش انت که بازارا اگن یکّێا سردردے بگیپت، دِلی بَد ببیت یا مهمانے گوَری ببیت آ چیزّئے پچ گرگا هماییئے کرّا بئیئیت.

مئے بازارئے مردمان بِه پئیناڈئول بها نزرتگ. هر کسا زانتگ بابوئے مئیڈیکل اسٹۆرئے درمان نکلی اَنت؛ نه تَپے وشَّ کت کننت، نه سردردے برنت. ملّا پاتمهئے اُردان ولایتی پئیناڈئول مدام بوتگ. آییا شرت بسّ همے اێر کتگ که تئو سابت بکن و بدئے که ترا یا تئیی مردمێا گرانێن تَپے پِر. په سردرد یا پشّانکا مُلّایا وتی ولایتی گۆلی زئوال نکتگ‌اَنت.

“مُلّا مُلّا، امّا گوَشیت دانَگے پئیناڈئول ندئیئے گۆن؟” من هر هَپتگ په گۆلیئے پچ گرگا مُلّایا پانَگ بوتگان.

“کئے وشّ نه‌اِنت؟” مُلّایا وتی جُست و پُرس شرو کتگ‌اَتنت.

“امّا تپیگ اِنت.” ماتا گوَشتگ‌اَت که انچُش بگوَش. چۆناها آییئے سر دردا اَت.

“تَپیگ اِنت؟ زیکّێن بێگاها وَه تئیی رندا تچگا اَت، تَپا کدی گپت؟”

“دۆشی مگسکان وارتگ. امّا سَهی نبوتگ بزان بَشانَگا بلاهێن ٹُنگے پِر!  نون هچّیگی نه‌اِنت. ابّا بیئیت بارتی کراچیا.” همے هبرا مُلّایا وتی چَمّ کِل کتنت و من زانت درۆگ کار کنگا اَنت. “امّا گوشیت ناکۆ اُبئید چه مَشکتا بیئیت تئیی بدلا دئیێن.” نون من امپرئووایز کنگا اتان.

“بدلے نلۆٹیت. مُلّا پاتمها بدل بُزرتێن مرچی کُڑلانی تۆکا لئیبی کت،” مُلّایا جَبَزه کت، بله هما دمانا نرم تَرِّت: “بله اے بازارئے مردم په من گۆلی و درمان اێریا نئیلنت. چاران بلکێن دانَگے در آتک.”

مُلّایا وتی پیتی یکّ کُنڈێا بُرت و دَپی بسّ همینچُکا پچ کت که تها سَرُک دات بکنت. سَرُک دئیگا رند، دستی چه پچێن شما پیتیئے تها راه دات و کمّے دزمۆش کنگا رند دانگے پئیناڈئولی در کت.

“همے یکّێن دانگئے جند پَشت کپتگ. برئو، بِلّی شمئے کار شرَّ بیت.”

اگن ملّائے اُردان سَد دانَگ بوتێن همے گوَشتگ‌اَتی که “یکّێن دانگ اِنت”. تئو اگن ساهتێا رند پدا بشُتێنئے پئیناڈئولئے پچ گرگا، ترا پدا دانَگے دات و گوَشتی: “همے یکّێن دانَگ اِنت.”

و تاریخی رِکارڈئے تچک کنگئے واستا من اے هبرا گیشّینگَ لۆٹان که مُلّایا چه من بدل گپتگ. من آییئے کاگدانی نبشته کنۆک بوتگان. اے چه ٹئیلیپئون و مئوبایلا پێسرئے زمانگ اِنت. من چه چارمی جماعتا کاگدئے وانَگ و نبشته کنگ زانتگ. چه خلیجا کاگدے آتکگ، یا کماش و جنێنێا کاگدے راه دئیگی بوتگ گڑا مردم من بوتگان. چُش نه‌اِنت که بازارا دگه واننده نبوتگ. بله چُکّانی تها اے کارئے گشاد منی یکّێن سَر بوتگ و منی کسان‌اُمریئے سئوبا، مردمان وتی رازی هبر چه من چێر نداتگ‌اَنت.

منی مُشکل اے بوتگ که باز اردو نزانتگ. اسکولا مارا بسّ سلام و دوااِش درس داتگ‌اَنت. “هم سب خیریت سے ہیں اور خداوند تعالی سے آپ کی خیر و عافیت کے لیے دعاگو ہیں۔” چه ادا و دێم منی اردو هلاس بوتگ‌اَنت، بله پدا هم گڈّ و وَڈّ کتگ و کاگد پوره کتگ.

گَڑبَڑ هما وهدا بوتگ که مُلّا وتی بلۆچی رَگا شتگ. “بگوَش، منی رهیم جان، من اشکُتگ تئیی دشمِن تپیگ بوتگ‌اَنت. الله ترا وشّ بکنات۔ ترا منی اُمر گۆن بات، منی رهیم پُلّ، مَکرزاتان ترا!”

وهدے مُلّایا بسّ کتگ، من کلمئے نِبّ چه دپا کشّتگ و نبشته کنگا لگّتگان. “میرے رحیم جان، میں نے سُنا ہے کہ آجکل تمهارے دشمنون کی حالت خراب ہے۔ الله تم کو اچھا کرے۔ تم کو میری عمر ساتھ ہو، میرے رحیم پھول، کاش میں تمھارے لاہک نہ ہوں۔

چینچُک سالا من جێڑتگ که اگن رهیم جانئے دشمن تَپیگ اَنت گڑا رهیم جان چیا وشّ ببات. بلۆچی کلاسیکل شائریئے در برگا رند نون من زانتگ که اے دشمن دگه درامد نبوتگ‌اَنت، رهیم جانئے جند بوتگ. مُلّائے نَکرزێن دپ و دلا نگپتگ که بگوَشیت رهیم جان تَپیگ اِنت.

چُکّئے هالپُرسیا رند، مُلّایا وتی زَنگ و زاری بِنا کتگ‌اَنت. “تئیی مات مرچان کماش اِنت. پاد کایان چمّ سیاهیَ کارنت، دپارے ورگَ وران دل گئیسَ بیت.”

گۆن مُلّائے مهتل بئیگا منی کَلم چُٹّتگ. “تمهاری مان آجکل بهوڑی ہے. کهڑی ہو جاتی ہوں آنکهین اندهیرا لاتی ہیں. نواله کهاتی ہوں دل گیس ہو جاتا ہے.”

اے منی رجانکاریئے ائولی دئور بوتگ. هما اُمرا من زانتگ که هبران چه یک زبانێا دومی زبانا ترّێنگ چۆن گران اِنت، پمِشکا من رۆچِ مرچی هم وتی رجانکارێن سنگتان چه آیانی کدّا گێشتر ازّتَ دئیان.

من وتی بلۆچێن براتان سرپد کنگَ لۆٹان که اگن یورپئے درانڈێهی چُشێن وشّێن چیزّے بوتێن منا مُلّا پاتمهئے کاگد و پئیناڈۆلان زهیریگ نکتگ‌اَت. درانڈێهی نادراهیے و اے نادراهی مردما مُلکئے انچێن چیزّانی ترانگا گێجیت که هبرَ نبیت: گرماگی نێمرۆچان کاپرئے چێرا وپسگ و کاپرئے رێزتگێن پیشّانی چارگ که کدی سُرنت؛ دریگئے دپا اێرێن تهتئے سرا سرپه‌سر کتگێن نپادانی سرا تچک بئیگ و جِنّی کسّه وانگ؛ گرماگی شپان چادرئے آپ جنگ و پِر دئیگ؛ گۆن هر بلۆچی ماهئے شرو بئیگا جنێن و چُکّانی لۆگئے دێما مُچّ بئیگ و چارگ که کئے پێسرا نۆکا گندیت؛ ماتئے هبر دئیگ که نارُشت کمّک پر بجنێت؛ تان نێم بێلا ادّا نازلئے هینزکئے منتگا رند آییئے داتگێن پودنی؛ مگربا پَسانی رندا کپگ و بَندگ؛ شپا رۆبائے پاسا نندگ که مئیت و کُکّڑان مئوارت؛ سیه‌گواتئے رسگا پێسر پێژگاها تاپێن گُد و هیرانانی چِنگ و تچان تچانا بانئے تها پُترگ؛ و سالئے ائولی هئورا رند میسّئے بۆ.  

مارا، یورپئے درانڈێهان، چه همے بێسیتّێن زهیران مۆه برسیت نون ما رئوێن واجه ٹرمپئے کرّا پاکستانئے شکایتا کنێن.

وهدے هال آتک که ٹرمپا گچێنکاری کٹّتگ مئے درانڈێهێن سنگت انچُش گلا بال بوتنت گوَشئے واجه ٹرمپئے ماتئے پتئے ناکۆزاتک بلۆچے بوتگ. “نون پاکستانا مات اِنت. اے گنۆکَڑاے، پَنجُلا وڑے کنت،” الله بکش گِلاسیا دو گلاس زُرت و همّاما پُتِرت.

“هئو، ٹرمپ وَه همے کارئے واستا امریکهئے سَدر بوتگ. بلۆچانی بێرا زرور گیپت،” من وتی دنتان نِجێنتنت.

چه ٹرمپئے گچێن بئیگا سئے سال رند، پرے زوتّان، گِلاسیا یکّ رۆچے چه من جُست گِپت: “تئیی هئیالا، ٹرمپ بلۆچانی مسلها سهی اِنت؟”

“باید اِنت سَهی ببیت که بے بلۆچئے مسلهئے گیشّێنگا دنیائے کار شرَّ نبنت.”

منی جواب سنگتا وشّ نبوت. بله ما که مُلکا اتێن مئے لیڈران همے هبرئے سرا مارا رد دات و بی ایس او آ بُرت که امریکها سجّهێن تئیاری کتگ‌اَنت، آزاد بلۆچستانئے نکشه هم جاڑی اِنت، بسّ بلۆچان همّت کنگ لۆٹیت. ما چارِت که امریکه مئے بێرا اِنت گڑا پاکستانا بُنے نێست.

تان دو سالا ما هرچی کت کسّا مئے نام نگپت. برے ما هُدادادێن مُلکئے جنڈی سۆتک، برے پئوجیانی کئیمپئے دپا اۆشتاتێن و آیانی مات و گهار چه هیرامنڈیا ناوَلّتنت، بله مَنه اِنت که یکّے مئے لِمپان بگیپت؟

همے هبرا ما گنتِر شێکِل بوتێن. نون ما دلجَم اتێن که امریکه جانئے دست مئے سرا ساهێل اِنت. کسانُکێن تُرسے که مئے دلا هست‌اَت آ هم در آتک. په ما، لیڈرانی اے هبر سابِت بوتگ‌اَت که بلۆچ دلێر و “پَنجُل” لگۆر اَنت. چد و رند ما هما کار کت که نه اَسپا گۆن هَرا کتگ و نه هَرا گۆن اَسپا.

تان ما اِکبالئے شاهینّ زهر براێنتنت.  

وهدے شاهین زِدّا کپتنت اِشان مارا هما کَٹا جَت که شێری گُلّڑان نزانت کجام نێمگا دێما بدئینت و بتچنت. دلێرێن گُلّڑ کۆهانی نێمگا تتکنت و مئے پئیمێن لگۆر درمُلکا.

نۆن مئے دلێرێن لیڈران هر رۆچ نَپر و کاسِد انت که برئوێت امریکها هال بدئیێت که شاهینّان بداریت. اگن امریکهئے سر و گۆشے سهی نبوتگ گڑا لیڈران باید اِنت گۆن ما چُشێن درۆگ مبستێن که نکشه مَکشه تئیار اَنت. اگن آیان وتی جندئے زۆر و دلێریئے سرا برۆسه اَت گُڑا مئے مئیار و گناه چی اِنت که سَرِ پیرانسَری مارا شِگانی کننت؟

مئے جندئے سورا مئے گپّ کسّا نزرتگ، ٹرمپ کجا مارا مانَ کاریت؟  

چار سال پوره اِنت دنیگه الله بکش گلاسی وتی جن و چُکّا یورپا آورتَ نکنت. منا دو سال اِنت بے چُکّان دَنتانُکَ دئیان. مَنه نه‌اِنت من و گِلاسی گوَنڈێن چُکّے بازارا ترّگا بگندێن؛ منی لُنٹ جرۆٹۆ بنت و آ تچانا رئوت گُبّانی چُکّیت. من سَد رندا گوَشتگ که اِدا دگرانی چُکّ وتی جاگها دگرئے کُچکئے دَز جنگ هم جُرمے، بله گِلاسیا کئے سرپدَ بکنت. منا گنتر همے تُرس وابا نئیلیت که یکّ رۆچے بلۆچان بنّامَ کنت و کِلّیت، کَهروار!

چۆناها درستێن درانڈێه مئے وڑا شومّ نه‌اَنت. آبادێن درانڈێه هم درَ کئییت، دانَگ دانَگے، چۆ مُلّائے پئیناڈئولا. اگن گِلاسیئے هبرا بزورئے درانڈێهێن بلۆچانی سئے زات اَنت:

یکّے هما که امریکه، کئینِڈا و برتانیها نشتگ‌اَنت. اے دنیائے وشهال، آبادتر و سیاسی هسابا اَسردارتِرێن مُلک اَنت. پمِشکا هر بلۆچے که ادا آتکگ آییئے رتُبه چه یورپی یونینئے ملکانی نشتگێن بلۆچان بُرزتِر انت. اگن مُلکئے زات و پاتئے هسابا چارگ ببیت گڑا ما اشان درانڈێهئے رند و لاشار گوَشتَ کنێن. اے درانڈێهێن بلۆچانی شرزات اَنت. اے سئیێن ملکان گێشتر سیاسی پارٹیانی سرۆک و سردارزادگ آباد اَنت، پمِشکا اشانی پِتانی میراس هچبر بهرَ نبنت. اے مدام یکّےدومیئے ران کنگئے سرا اَنت. اشان دانگ دانگے اسپێت‌پۆستێن سِنِٹرے پجّاه کاریت و برے برے یورپی پارلیمِنٹ و اقوام متحدہئے دیوانێا پُشت پُشتی سیٹّان گندگَ بنت.

بله اے اِلیٹ کِلاسئے درانڈێهانی هم ٹرمپئے لۆگا رئو و آ نێست.

دومی هما درانڈێه اَنت که گۆن وتی جن و چُکّان آتکگ‌اَنت. اے گێشتر یورپی یونینئے سێرێن مُلکان آباد اَنت چۆ که جرمنی، پرانس، سویڈن، ناروئے و نِدرلئینڈز. اشان مُلکا بٹّ و چَٹَنی بهر نبوتگ بله ادا شرّێن لۆگان نشتگ‌اَنت و چه سرکارئے نێمگا جۆڑُکێن وَزیپهے گِرنت. همینچُک چُکّ، همینچُک گێشتر وَزیپه. اِشانی چُکّ شرّێن اسکۆلان وانگا اَنت و اگن گۆن تئو بازارا دُچار بکپنت گڑا اے تاریپا زَرور کننت که آیانی چُکّا یورپی زبان چتئور جلدی در بُرتگ. “میران کُسئے چه بلۆچیا جَرمنا زَبرتر اِنت. انچُش جرمن کنت گوَشئے ماتی جرمنے.” اے کِسمئے درانڈێهانی کمال اِش اِنت که یکّێن گینّا جنئے تاریپا هم کننت و چُکّئے هم. نون آ مردم که پرے هبرا گل اِنت که منی چُکّ بلۆچیا یله دئیان اِنت آ کجا ٹرمپئے کالارا کشّیت و بێگواهێن بلۆچانی هالا دنت؟ اشانی بلۆچی بسّ همینچُکا پشت کپتگ که اشانی پرتگان جۆڑه جۆڑهے بلۆچی گُد درکئیت په بلۆچ کلچر ڈئیا.

اے درانڈێهئے بلۆچُک اَنت.

سئیمی کِسمئے درانڈێه هما اَنت که یورپئے گریبێن مُلکان نشتگ‌اَنت چۆ که اٹلی و یونان. اے گێشتر چه لانچان آتکگ‌اَنت و درانڈێهێن بلۆچانی نیاما جهلترێن رُتبهئے مردم اَنت. اشانی مانا و مُلکئے ٹی و گُلامانی مانا یکّ. اے بێچارگ ساها زُرتگ‌اَنت. گێشِ وت نه‌اَنت. نه یورپا اَنت، نه مُلکا. وشّ اَنت چه مُلکا یکّے چار کلدار دێم بدنت. اگن اِشانی جاوَر زوتّ مٹّ نبوتنت اے سئے چار سالئے تها اجتمایی وَتکُشی کننت. اگن ٹرمپ اشان وت بئیت و جُست بکنت که “شما هر چیزّے بلۆٹێت شمارا دئیانی” گڑا اے جۆڑهے باٹائے چَبّل لۆٹنت. 

اے گریب کجا و سیاست کجا؟

چۆناها گِلاسیئے اے کلاسیفیکئیشَن یکّ و ٹِکّ و سائنسی اصولانی سرا ‌اِنت. بله شرّا بے ائیبا نبیت. چه اے کلاسیفیکئیشنا وانۆک ردَ مکپنت و چُش مجێڑنت که درانڈێهئے بلۆچان وتی مُلکئے زات و پات یله داتگ‌اَنت. آ که مُلکا اُستایے بوتگ ادا هم اُستاے. بِلّی امریکه و برتانیها نشتگ بله رُتبه و بِستارئے هسابا چه اٹلی و یونانئے بدنسیبێن درانڈێهان شَرتِر نه‌انت. اے رئیلی و جلسهان بسّ همے واستا بهرَ زورنت که مُلکا یکّے بگوَشیت “بَچک مرچان سردارانی همراه اِنت”.

منا و گِلاسیا دگه بلۆچێن همساهگے هست. اێرانی بلۆچستا… تئوبه نعوزُباللہ شومّێن شئیتان… مگربی بلۆچستانئے بلۆچے. سویڈنا مگربی بلۆچ باز اِنت و بازێنے چه شاهئے زمانگا تتکگ و یورپا آتکگ. مئے همساهگئے نام اِنت مهمد اَلی اێران‌نژاد. واجه اێران‌نژاد دِگه هر هسابا یورپیے: آییئے کۆٹ و پَتلون، آییئے هئیٹ کُلاه، آییئے وَرگ و وَپسگ؛ آییئے کُچِک؛ آییئے و آییئے کُچکئے بێگاهان گام جَنگ، درست یورُپی اَنت؛ بله واجهئے هاکُمی تَب انگت بلۆچی اِنت.

واجه اێران‌نژاد نۆزدَه سَد و هشتادئے سالا سوێڈنا آتکگ، چه منی پێدایشا سالے رند. مُلکا، واجهئے گناه و مئیار اِش بوتگ که آییا شاهِ اێران واجه مهمد رزا شاه پهلوی گَلّێنتگ و خمئینی مُلکئے هاکُم کتگ. نَکسێن خمئینیا گۆن هاکُم بئیگئے شَرتا وتی جِندئے دۆزواه و مُهسِنانی جنگ و گار کنگ شرو کت. واجه اێران‌نژادا همینچُکا وتی ساه آورت و سوێڈنا رسێنت. چه آ رۆچا پَد آییا نازاکێن مُلکئے دێم ندیت.

مُلکا، آ باهۆئے سردارئے برازاتک بوتگ و انگت هم تَبا سردارزادگے. چُش نه‌اِنت که واجه وتی سردارزادگیا دَپا رێچیت. آ واننده و شائرێن مردمے، و آییئے پرمانئے هِسابا بلۆچانی اسل کلچر اُستا و لۆڑیگان داشتگ، چُش که ساز و زێمل، پهلئوانی، زهم و اِسپر؛ سِپت و نازێنک؛ دۆچگری و زَرگِری. بله وتی سردارزادگیئے زاهر کنگئے واستا آ هبر هبرئے تها انچێن هبرے زرور دئورَ دنت که مردم چه آییئے هاکُمی نسلا سرپد ببنت. مسالئے هبرا، آ بِه نگوَشیت که “اے شرّێن کارے”. آ همے هبرا مدام اے وڑا کنت: “اے هاکُمی کارے.” اگن آییا گوَشگی ببیت که “من کسانیا سکّێن شئیتانے بۆتگان” آ همے هبرا اے وڑا کنت: “تئو که دُردانَگ ائے، منی کسانیئے کسّه نبیت، اُڑئے. من که کسان بیتگان منا وتا جتاێن ٹیهے بیتگ.”

دێمئے هبر آییا شرتِر زۆر دات و گوَشت: “مئے کلاتا، هر سردارزادگا وتا نامێنتگێن گُلامے بیتگ. پیرێنئے پیرێن گُلام، گۆندوئے گوَندێن گُلام.”

جی هئو، مگربی بلۆچستانا گوَنڈوا گوَندو گوَشنت و جُتکیان گُنڈ.

هئیر، واجه اێران‌نژادئے کسّه رئوان اَت. “منی گُلام چه من بگندئے دو سئے سال مستِر بیت. نون منی شئیتانیان بچار من هر رۆچ همے گُنگدام زمینئے سرا واپێنت و آییئے سرا جُتکُن جت.”

دلا کَپّ کنۆکێن اے کسّه واجه اێران‌نژادا تهنا پمِشکا آورت که بگوَشیت آ کسانیا شئیتانێن چُکّے بوتگ.

اَلله بَکش چُراسی و مهمد اَلی اێران‌نژاد مدام چئوک اَنت. چۆ اِلیٹ درانڈێهان، اِشانی پِتانی میراس هم بِه بَهرَ نبنت.

برے برے واجه اێران‌نژاد وتی وِجِٹئیرین وراکان زوریت و منیگ و گِلاسیئے لۆگا کئیت په سُبارِگا. واجه چۆ یئورپی اسپێت‌پۆستان کاشُک و کُنٹگئے سرا ورگَ وارت. گِلاسی پَنچێن لَنکُان ورگئے تها مێن شُردێنیت و دپارا مَستِرَ کنت و وارت.

 واجه اێران‌نژاد اِدا اۆپارَ کنت.

ورگا رند، واجه اێران‌نژاد همّاما رئوت دستان شۆدیت و گِلاسی هَمِدا کِچنئے نَلا شاکاریت و اۆکاریت و وتا سَپا کنت. واجه اێران‌نژادا همے آدت تُشے دۆستَ نبیت. همے کارئے سرا مدام گلاسیا هبرَ دنت. “تئو اُڑئے پیرَ بئے بله میرَ نبئے. ترا چار سال اِنت اے مُلکئے لاپا بله تئیی آدت درست هما جَٹّ و بلۆچی. تئو نتوانئے برئوئے همّاما دستان بشۆدئے؟ اے آشپزئے نَلا شُما وراک و سَبزَگان سپا کنێت، پدا تئو همدا جَهلادئے کائے وتی چیرکیێن دستانَ شۆدئے.”

واجه اێران‌نژادا وتی دلئے زهرانی کشّگا رند مارِت که گِلاسیا گپّ دلا آورتگ، پمِشکا نرم ترِّت. “تئو منی چُکّ ائے، پمِشکا ترا اے سۆجا دئیان: شما اے وانندهێن مُلکا که کاێت وتی مُلکئے جٹّ و بلۆچی آدتان وئیل کنێت. اَروپایا، اَروپائے دابا ببێت.”

چۆناها، گِلاسیا مُدام واجه اێران‌نژادئے کماشی چارِتگ و آییئے اے وڑێن هکّل دلا نئیاورتگ‌انت، بله آ رۆچا کهروار هَسَدّا جَت و واجه اێران‌نژادئے هبری تۆکا بُرِّت. “ترا چِه کار اِنت منی کارا؟ گۆن وتی سوهِتگێن کۆٹا! مزنێن شاهُکارێئے تئو!”

واجه اێران‌نژاد انچُش سُهر و سیه ترِّت پورَه آییئے دێما یکّێا خمئینیئے نام گپتگ‌اَت. زهرا زهر، پاد آتک و وتی هئیٹ کُلاهی سرا کت و دْرهان و لرزانا چه لۆگا در آتک. من و گِلاسی هئیران اتێن که اے چُشێن هبرے وَه نه‌اَت که واجه چُش زهر بکنت.

بزان نکنئے که اێرانا شاهُکار بَگایا گوَشنت.

من و گِلاسیا واجه اێران‌نژاد په کُچک‌رُزواییے وشّان کت. وهدے آ سهیگ بوت که بلۆچی گالوارانی پَرکئے سئوبا اے غلط فہمی پاد آتکگ، بچکندگے جَت و گوَشتی: “اُڑئے، اے اَجبتّێن گپّے.”

جی نه. آییا که بلۆچی گوَشنت آ زبانئے تها “اجبّت”ئے لبز نێست. نه مَشرِکی بلۆچستانا نه مگربی بلۆچستانا. اے لبز واجه اێران‌نژادا وت ٹهێنتگ.

بله چِل سالئے درانڈێهیا پد واجها باور بوتگ که اے وڑێن لبزے چه بُن و بێها بلۆچی زبانئے تها هست.

من شمارا نگوَشتگ‌ات: درانڈێهی نادراهیے!

 

 

About Sajid Hussain

mm
Sajid Hussain is a journalist and writer. He is the Editor of Balochistan Times. He has previously worked for The News International, Daily Times and contributed for the Reuters news agency. He receives emails at [email protected] and tweets @sajidbaluch.

Check Also

Ali Haider: the trolley boy gets to join his missing father

The once-famous 11-year-old boy carrying a single-wheel trolley during the historic Long March to find …

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *