زمینءِ اُمر چار سد ءُ پنجاه کرُڈ سالءَ بُرز اِنت ءُ مُلکانی اے هَدبندی که اے وهدی مئے دێما اِنت، اِشیءَ لهتێں سد سال اِنت. اے زمین که انّوں بلۆچستان گُشگ بیت، چه بنداتءَ همے جاگهءَاِنت: اِشیءِ شمال ءُ رۆبرکتءَ اێران ءُ افغانستان اَنت، اێران یکّ نێمگے گۆں اِراک ءُ تُرکیءَ هم‌مَرز اِنت، دگه نێمگے گۆں افغانستانءَ، اێرانءِ شمال‌مَشرک ءُ افغانستانءِ جنوبءِ (آ نێمگءِ) بلاهێں اِلاکه سنٹرل ایشیا اِنت ءُ انّوں اۆدا پنچ اِستان اَنت (کازکِستان، تاجکِستان، کرگزستان، ازُبکستان ءُ تُرکمنِستان)؛ بلۆچستانءِ رۆدراتک گۆں ساؤت ایشیاءَ لچّته، دریاء سِند، اِنڈَس ریوَر، ءُ اے دمَگ اے وهدی هندوستان ءُ بنگله‌دێش گُشگ بنت ءُ نیامءَ پاکستانی مَرز جۆڑ بوتگ‌اَنت؛ ءُ بلۆچستانءِ چارُمی نێمگ دریا اِنت، هۆرے ءُ آ دستا ارَبانی مُلک کَٹیءِ سرا دور نه‌اَنت.
بلۆچستانءَ زندگیءِ نشانی چه انسانءِ پێدائشءَ هم کْوهن‌تِر اَنت. بلۆچی‌تێریئم کَم چه کَم چه سی ملیئن سالءَ پێسری سهدارے بوته که رۆچے چِلّ ٹَن دْرچک‌ئےِ وارته. اِنسانءِ اے زات، که انّوں جهانءِ هاکم اِنت، اے کِساس سئے لَکّ سال پێسر افریکهءَ رُدۆم گپته، لَکّ ءُ بیست هزار سالءَ پێسر چه افریکهءَ هجرت کنان ءُ دراهێں زمینءَ شِنگان بوته. نه راجی نامے پکار بوته، نه هَدبندی. زُبان، وانَگ، نبشته تاریخ، راج، وتَن رَندیگێں گپّ اَنت. گێشر جاگهءَ آرکیالۆجسٹاں هما کْوهن‌کدگ ءُ دَمب که دیستگ‌اَنت، آهانی سراں گِرانءَ آ وهدءِ انسانانی کسّهاں سازان اِنت.
سُمێریئن ءُ اَکادیئن (سئے تا دو هزار پێش‌میلاد) رِکارڈانی تها همے اے الاکهاں ’مَکان‘ نامێں تئیابے هست. ”مَکان اَلّما همے مکُّران اِنت (اسپونَر 1989: 607). اے زمین، مالومێں تاریخءَ هچبر سرجمءَ هۆرک ءُ هالیک نبوته، اِدا مردم بوته. بلۆچستانءِ دَمب دنیگه آ کَدّءَ چارگ نبوتگ‌اَنت که آ وهدءِ سرجمێں تاریخے همے رنگءَ دێما آرگ بوت بکنت که سنٹرل ایشیاءِ سرا بوته.
سنٹرَل ایشیاءَ کَم چه کَم چه هزار پێش‌میلادءَ پێسری مُنزّمێں مهلوکےءِ نِشانی در کپتگ‌اَنت: چێرزمینی کَبر؛ سێر ءُ هزگارێں کَبر، بادشاه یا شهزادگےءِ سُهرءَ سنگارتگێں لاش اێر اِنت، کرّاسَد، سد ءُ پنجاه گُلام کُشتگ ءُ اێر، واجهءِ جَن ءُ لهتێں سُریَتێں جنێن، سدے کپّے سنجێں اَپس ءُ گپّڑے سُهر، که دومی جهانءَ واجهءِ کارءَ بیاهَنت (اێرِن تێسر 2025: 2). بلاه بلاهێں کۆٹی اَنت.آرکیالۆجیءِ هسابءَ اے مردمانی کِرّا مردمےءِ په شان کَبر کنگ په آ هاندانءَ سَکّێں مزنێں اِزّتی هبرے بوتگ. نون، اے کَدّءَ مُنزّمێں چاگرد، که شاه ءُ شهزادگانی دومی دنیاءِ واستا اینچو زندگێں مردم کُشگ ءُ کَلّ کنگ بوته، گۆں اینچو مالءَ، زاهر اِنت سَداں سالانی اِرتِکایے لۆٹیت. اے ارتکابےداوا بوت نکنت، کنفلِکٹ انسانی چاگردءِ همراه اَنت.
کَم چه کَم چه 550 پێش‌میلادءَ سنٹرل ایشیا، افغانستان، اێران ءُ ساؤت ایشیاءِ دمگاں بادشاهبوته (مائیکل فِشَر 2016 ءُ اێرِن تێسر 2025) ءُ مۆسمی بدلی هم سَکّ باز اَتکه. ڈُکّال اَتکه، هار اتکه، مۆسمانی شِدّتءِ تها گێشی اَتکه. انسان سُران بوته، چه یک جاگهے پاد اَتکه ءُ دگه جاگهے نِشته. هجرتءِ سئوَب هر جاگه دگه بوت کننت، بلے مالومێں تاریخءَ هجرتءِ دو مزنێں سئوَب هست: شُد ءُ جنگ. جاگهے که وَردن کَمّ تَرّته، اِنسان هجرت کنان ءُ مسترێں وردنی وسیلهےءِ نَزّیک‌ترءَ نِشته. جاگهے که هکومت ٹَهاں بوته، هکومتی اَمَلداریءِ سئوَبءَ، ءُ هکومتی مرکزانی سرا دگه تاکتےءِ هملهانی سئوَبءَ آم مردم دورتِر کِنزاں بوتگ‌اَنت.
بلۆچستان چه هر نێمگا گُڈّی زمین اِنت. ”په نندگا جهانءِ مشکل‌تِرێں جاگهے“ (وِرسنگ 1987: 3). اِدا مردم کمّ کمّءَ هم اَتکه، ٹۆلی ٹۆلیءَ هم اَتکه. چه رۆدراتکءَ اِنڈَس ریوَر ءُ انّوگێں هندوستانءَ مردم شِنگان ءُ اِدا آیان بوتگ‌اَنت، چه کابُل ءُ کندهارءِ جنوبی کۆهاں مردم سر جنان ءُ همدا آهان بوتگ‌اَنت، چه اێرانی املداریءِ گُڈّی کۆهاں مردم آهان بوتگ‌اَنت، چه دریاءِ راهءَ مردم آهان ءُ اِدا نندان بوتگ‌اَنت. اے امَل هزاراں سال چلگا بوته. بازێں کبیلهے اَتکه، بازێں کبیلهے همدا جۆڑ بوته. باز کبیلهءَ دنیگه وتی بُنزهءِ کسّه گۆن اِنت: گِچکی گُشنت ما هندوستانیراجپوت اێں، نوں بلۆچ اێں؛ دهوار گُشنت ما تاجِک اێں، نوں بلۆچ اێں؛ بازکزئی گُشنت ما ائوگان اێں، نوں بلۆچ اێں؛ نۆشروانی گُشنت ما اێرانی اێں، نوں بلۆچ اێں. کار ءُ کسبی کبیلههم هست: کَتری رنگساز اَنت، اُستا سَهت ءُ زێور ءُ سِلاه ءُ ازباب ٹهێننت، جۆلاهگ مود ءُ گْوالگ گْوپنت.
اے زمینءَِرا نۆکێں هدبندیانی هسابێں هَدّ ءُ سیمسر نه گۆں افغانستانءَ بوته، نه گۆں اێرانءَ، نه گۆں هندوستانءَ. چه هما کۆهاں که شهراں جهمِنندێں هکومتانی زۆر هلاس بوته، چه همۆدامردم نِنداں بوتگ‌اَنت. زندگی لهتێں دور دورێں الاکهانی تها مُنزّم بوّاں بوته. دور دورءَ یک یکّ مرکزی شهرے جۆڑ بوّان بوته، انچۆ که اے دگه دراهێں دنیاءَ بوته، بلے چُشێں مزنێں شهرے نبوتگ‌ئےِ که زندگیءِ رهبنداں کانون بکنت ءُ اجتمائی زندگیءَ ادارهانی تها مُنزّم بکنت. اے کار بندات چه هما مرکزءَ بنت که اۆدا اِزافی (سَر اَتکگێں) وسائل هست. ازافی وسائل په اجتمائی بهتریءَ کار بندگءِ امَلءَ مزنێں شهر مُنزّم کته. مُنزّمێں شهراں مردم یکدومیءَ پجّاه نئیارنت، پمێشکا انچێں مردم پکار بوته که دَمکانی کچراهاں برۆپنت، کارِش نێست که لۆگ کئی اِنت. اے دابێں کارانی سرا اِزافی وسائل هَرچ بوتگ‌اَنت. شهرےءَ که چِلّ ءُ پنجاه هزار مردم نِشته، اۆدا آرامێں زندگیءَرا کانون پکار بیت که گُنهگارے سزا دات کنگ ببیت، تانکه اے دگه مردمانی هِپازت یکینی ببیت.
بلۆچستانءِ اے دراهێں زمین سیاسی جُگرافیائی جنگانی تها چێر تَرّته، چه هندوستان اِکْسٹِنشن، افغانستان اِکْسٹِنشن ءُ اێران اِکْسٹِنشنءَ دێمترا شُت نبوته. اے سئےئێں جاگهانی مسلسلێں جنگ ءُ بِجنگاں مردم بلۆچستانءَ آران وَ کتگ‌اَنت، بلے اِدا چُشێں شهر نبوته که باز مردم مُرتکز ببیت ءُ بنندیت. تاں انّونءَ شهرءِ جند نبوته. بلے جهانءِ اے دگه جاگه چۆ نبوتگ‌اَنت.
1455ءَ که جرمن اُسته‌کارے پْرِنٹنگ پرێسءَ ایجاد کنت، اِلم مُنزّم بوّان کنت. 1500ءِ بنداتءَ یورُپی مُلکاں آشۆب پاد آیان کننت (پێسری هکومتی نزامانی هلاپءَ، هاس ایسائیانی تها نۆکێں پِرکهے پاد کئیت که پێسریءِ هلاپءَ پمفلٹ چاپ کنت). اے جنگ که دێما رئوان کنت، اِشیءِ هَلّ کنگءِ وهدا 1648ءَ انّوگێں جرمنیءِ اِلاکه ویسٹ فیلیاءَ اے جنگانی هلاس کنگءِ واستا لهتێں اگریمنٹ بیت. اِشانی آسرءَ هالینڈ ءُ سویٹزرلینڈءِ سۆوِرَن اِسٹیٹَس (مُلکی بِستار) مَنّگ بیت. چا ءُ رند سۆوِرَن ریاستانی هساب کتاب دێما رئوان کنت.
دریاءِ راهءَ باپار بوّگا بیت. نِدرلینڈز یکّ ایسٹ‌انڈیا کمپنی‌یے اَڈّ کنت ءُ چه (انّوگێں) هندوستان ءُ انڈونیشیا ءُ کَش ءُ کِرّانی مێتگاں سامان کاریت. برتانیهءَ هم ایسٹ‌اِنڈیا کمپنی‌یے جۆڑ بیت. اے کمپنی په وتی مال ءُ باپارءِ هپازتءَ وتی پئوج دارنت، وتی سپاهی بَرتی کننت، وتی نزام ٹهێننت. برتانیهءِ ایسٹ‌اِنڈیا کمپنی کَم کمّءَ هندوستانءَ وتی هُکومتے ٹهێنیت.
همے ایسٹ انڈیا کمپنیءِ پئوج اپرێل 1839ءَ چه بۆلانءَ گوَزیت، جۆلائیءَ غزنهءَ گۆں افغاناں جنگ کنت، ءُ نئومبر 1839ءَ واپَس کئیت ءُ کَلاتءِ سرا همله کنت. کلاتءِ سرا هملهءِ سئوَب اگں اے بوتێں که مهراب خانءَ گُشته ’تئو مئے همساهگانی جنَگا رئوَگا ئے، من ترا چه بۆلانءَ گوَزگ نئیلاں‘ وَ باید اِنت افغانستانءَ رئوَگا پێسر کَلاتءِ سرا همله بوتێں که دێما اِنت. انگرێز اے واستا همله کنت که خان محراب خان انگرێزءَرا چه بۆلانءَ گْوزگءِ اجازتءَ دنت، بلے بۆلانءِ گٹّ ءُ گَرانی تها هما کبیله که کَلاتءِ بهر نه‌اَنت، آ انگرێزءِ کاروانءِ سرا همله کننت (اِسپونر 1987).
چا ءُ رند اے دراهێں زمین که انّوں ’گْریٹر بلۆچستان‘ سمجگ بوّگا اِنت، امَلَن انگرێزءِ دستا بیت. نامءَ کَلات ریاست بیت، بلے هر مێتگءِ هر سردار انگرێزءِ وزیپهءِ سرا بیت. پمێشکا کَسءَرا انگرێزءِ دێما هبرے بوت نکنت. انگرێز بلۆچستانءَ داخلی سورتءَ هم مختلفێں یونٹانی تها بهر کنت، هرکَسءَ دستے داریت ءُ چاگردءِ هما کنفلِکٹ که آئیءِ سرا مردم وت سَلاه ءُ شئور کت ءُ شَرترێں راهے کَشّت کننت، چاگردی زندگیءَ دێمرئوی دات کننت، انگرێزءِ هُکمانی مُهتاج بیت، ءُ زمینءِ هَدّ ءُ مَرزاں هم کَشّان کنت، وتی سهولتءِ هسابءَ، ءُ راجانی تاریخی زمیناں مان گیشّێنیت: بلۆچءِ تاریخی زمین گۆں اێرانی، پشتون، سِندی ءُ پنجابیءَ مان گیشّیت ءُ اےدرُستێں مهلوکءِ اجتمائی زندگی هم مان گیشّیت.
انگرێزءِ آیگ تاں رئوَگ، اے سدءَ گێش سالءَ هر هما جاگهءَ که انگرێزءِ پئوجءِ چاونی بوتگ‌اَنت، آ جاگه شهر جۆڑ بوتگ‌اَنت. اۆدا په وتی پئوجءَ اسکول، هسپتال، ورگی آپءِ نزام، گࢨس، گٹرءِ نزام، هرچی که کنگ بوته، په پئوجءَ کنگ بوته. اے دراهێں چیزّ که جاگهے ببنت، آم مردم زاهر اِنت لَڈّان کنت ءُ همدا نندان کنت. آم مردم که نندنت، چاگردءِ نزامءِ جێڑه پاد کئیت، که چے هراب اِنت ءُ چے چۆں شرّ کنگی اِنت. همے پئوجءِ نگرانیءَ ائوامی نزامے شکل دئیَگ بوته، که پئوجءِ نگرانیءَ مێتگ ءُ اِلاکهانی مردماں بسمبالیت.
انگرێز، اے اِلاکهءَ وتی وپادارێں پئوجءِ دستا دنت ءُ رئوت. اے پئوج انگه هما اِنت، ماڈل هما اِنت، کار هما اَنت. جنگ هما اِنت. اِشیءِ هلاپءَ تهنا هما جُهد منزلےءَ سر بوت کنت که اِشیءِ مُخالف نێمگا شُت بکنت، ءُ پرے کارءَ اَلّم اِنت که منزل ءُ مکسد ساپ ساپءَ بگیشّنت تانکه سجّهێں جهان بِزانت که اے مردم که سالے اینچو مردم کۆشارێنَگا اَنت، اے چے لۆٹَگا اَنت. گیشّتگێں منشورے پکار اِنت، که هِچّ مُبهَم مبیت، وگن نه، اے گپّ آم اِنت که ”پاکستانءِ تها، پاکستانءِ هلاپءَ تهنا پاکستانُک جۆڑ بوت کنت.“
(رئوان اِنت)
سرشۆن:
1. Fisher, Professor Michael H. 2016. A History of India. Great Courses Plus. USA. The Teaching Company
2. Spooner, Brian. 1989. Balochistan: Geography, History, and Ethnography in Ehsan Shater (ed.) Encyclopedia Iranica. London & New York. Riutledge & Kegan Paul. 598- 617
3. Tasar, Eren. 2025. Crossroads of Civilization: A History of Central Asia. USA. The Teaching Company
4. Wirsing, Professor Robert G. 1987. The Baluchis and Pathans. Report no. 48. The Minority Rights Group
Taj Baloch is a poet and linguist. He published the first anthology of his poetry in 2016 in both Roman and Arabic scripts. Baloch is the Coordinator of Human Rights Council of Balochistan.
He can be reached at @TajBloch
